Ελληνικά βότανα, φύση και γυναικεία υγεία: Τι μας θυμίζει η παράδοση και τι επιβεβαιώνει η σύγχρονη επιστήμη;

Από το φασκόμηλο και το τσάι του βουνού μέχρι το χαμομήλι και το δενδρολίβανο, η ελληνική φύση έχει εδώ και αιώνες τη δική της θέση στην καθημερινή φροντίδα. Σήμερα, η επιστήμη επιστρέφει σε αυτή τη γνώση για να ξεχωρίσει τι έχει πραγματικά τεκμηριωθεί, τι παραμένει υπό διερεύνηση και τι δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ακόμη έναν «φυσικό» μύθο υγείας.

Αυτή ακριβώς η συνάντηση της παράδοσης με τη σύγχρονη επιστημονική γνώση, μεταξύ άλλων, θα βρεθεί στο επίκεντρο και της 1ης δια ζώσης ημερίδας του Create Health, που πραγματοποιείται στις 11 Οκτωβρίου με θέμα «Η Επιστήμη της Γυναικείας Υγείας και Μακροζωίας». Η ημερίδα θα αναδείξει, μέσα από τη ματιά ειδικών, όσα γνωρίζουμε σήμερα για τη γυναικεία υγεία, αλλά και όσα αξίζει ακόμη να διερευνηθούν.

Τα βότανα περνούν στο μικροσκόπιο
Υπήρχε μια εποχή που ένα βάζο με αποξηραμένο φασκόμηλο, ένα μάτσο χαμομήλι ή ένα σακουλάκι με τσάι του βουνού θεωρούνταν σχεδόν αυτονόητο κομμάτι του ελληνικού σπιτιού. Τα βότανα δεν χρειάζονταν ιδιαίτερες συστάσεις, ήταν μέρος της καθημερινότητας, της κουζίνας, των οικογενειακών συμβουλών και μιας γνώσης που περνούσε από γενιά σε γενιά. Σήμερα, το ενδιαφέρον για τα φυτά επιστρέφει, αλλά με διαφορετικούς όρους. Η σύγχρονη βοτανοθεραπεία δεν καλείται να αποδείξει ότι «η γιαγιά είχε δίκιο» ούτε να απορρίψει συλλήβδην την παραδοσιακή γνώση. Καλείται να εξετάσει τι από αυτήν μπορεί να στηριχθεί σε επιστημονικά δεδομένα. Και αυτή είναι μια σημαντική διάκριση. Γιατί το γεγονός ότι ένα φυτό χρησιμοποιείται επί αιώνες δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη αποτελεσματικότητας. Από την άλλη, η μακρά παραδοσιακή χρήση μπορεί να αποτελέσει πολύτιμη αφετηρία για επιστημονική έρευνα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μάλιστα, διαθέτει ειδικό πλαίσιο για τα παραδοσιακά φυτικά φαρμακευτικά προϊόντα, αναγνωρίζοντας τη μακρόχρονη χρήση τους, αλλά θέτοντας παράλληλα απαιτήσεις για την ποιότητα και την ασφάλειά τους.

Το φασκόμηλο και η εμμηνόπαυση
Ανάμεσα στα ελληνικά βότανα που έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γυναικεία υγεία βρίσκεται το φασκόμηλο (Salvia officinalis). Η παραδοσιακή του χρήση είναι πολύ ευρύτερη, ενώ έχει μελετηθεί επιστημονικά σε σχέση με την εφίδρωση και τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης. Παρόλο που οι πρώτες κλινικές δοκιμές (όπως μια ανοιχτή μελέτη σε 71 γυναίκες) δεν διέθεταν ομάδα ελέγχου, σύγχρονες τυχαιοποιημένες και ελεγχόμενες με εικονικό φάρμακο (placebo) μελέτες επιβεβαιώνουν πλέον τη δράση του. Οι ερευνητές καταγράφουν σημαντική μείωση στη συχνότητα και την ένταση των εξάψεων και των νυχτερινών εφιδρώσεων. Τα ευρήματα αυτά μετατρέπουν το φασκόμηλο από μια απλή παραδοσιακή πρακτική σε μια τεκμηριωμένη, ασφαλή εναλλακτική επιλογή για την ανακούφιση των ήπιων και μέτριων συμπτωμάτων της εμμηνόπαυσης.

Τσάι του βουνού: Ένα ελληνικό φυτό με ερευνητικό ενδιαφέρον
Το τσάι του βουνού (Sideritis) αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά φυτά της ελληνικής φύσης και ένα από εκείνα που συγκεντρώνουν αυξανόμενο ερευνητικό ενδιαφέρον. Τα είδη του γένους Sideritis περιέχουν πολυφαινόλες, φλαβονοειδή και άλλες βιοδραστικές ενώσεις, που έχουν μελετηθεί για τις αντιοξειδωτικές, αντιφλεγμονώδεις και άλλες βιολογικές τους ιδιότητες. Το ενδιαφέρον είναι ότι η έρευνα δεν περιορίζεται πλέον μόνο στο εργαστήριο. Σε μια πρόσφατη τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με placebo μελέτη, ένα τυποποιημένο εκχύλισμα Sideritis scardica χορηγήθηκε για τέσσερις εβδομάδες σε υγιείς ενήλικες. Οι ερευνητές κατέγραψαν, μεταξύ άλλων, ευνοϊκές μεταβολές στην αρτηριακή πίεση, σε δείκτες οξειδωτικού στρες και σε ορισμένους δείκτες της μεταβολικής και ηπατικής λειτουργίας. Τα ευρήματα αυτά έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον όταν τα βλέπουμε στο πλαίσιο της εμμηνόπαυσης, μιας περιόδου κατά την οποία η μείωση των οιστρογόνων συνοδεύεται από αλλαγές στο καρδιομεταβολικό προφίλ, όπως η αρτηριακή πίεση, τα λιπίδια, η ευαισθησία στην ινσουλίνη και η κατανομή του λίπους. Αυτό δεν σημαίνει ότι το τσάι του βουνού αποτελεί αποδεδειγμένη θεραπεία για την εμμηνόπαυση, σημαίνει όμως ότι αξίζει να το βλέπουμε ως ένα ενδιαφέρον ελληνικό φυτό που διερευνάται για ευρύτερες επιδράσεις στην υγεία και όχι μόνο για τα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης.

Χαμομήλι: Η αξία μπορεί να βρίσκεται και στην απλότητα
Το χαμομήλι αποτελεί πράγματι ένα κορυφαίο παράδειγμα παραδοσιακού φαρμάκου, αναγνωρισμένου από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA) για την ανακούφιση ήπιων πεπτικών ενοχλήσεων και του στρες. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα και η ασφάλειά του εξαρτώνται άμεσα από τη μορφή του: ενώ ένα απλό έγχυμα (τσάι) εκχυλίζει κυρίως τα ήπια υδατοδιαλυτά συστατικά του φυτού (όπως τα χαλαρωτικά γλυκοσίδια της απιγενίνης), ένα συμπυκνωμένο εκχύλισμα ή ένα αιθέριο έλαιο συμπυκνώνει ισχυρές, λιποδιαλυτές ουσίες (όπως το αντιφλεγμονώδες χαμαζουλένιο που παράγεται κατά την απόσταξη). Αυτή η χημική διαφοροποίηση σημαίνει ότι οι συμπυκνωμένες μορφές απαιτούν πολύ μεγαλύτερη προσοχή, καθώς η λανθασμένη χρήση τους μπορεί να προκαλέσει από βλεννογονικούς ερεθισμούς έως έντονες αλλεργικές αντιδράσεις, αποδεικνύοντας ότι στα βότανα η δοσολογία και ο τρόπος παρασκευής καθορίζουν το όριο μεταξύ θεραπείας και επικινδυνότητας.

Δενδρολίβανο και λουίζα: Aπό την κουζίνα στην έρευνα
Το δενδρολίβανο είναι ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα φυτού που δεν χρειάζεται να βρίσκεται σε κάποιο «ειδικό» συμπλήρωμα για να αποτελεί μέρος μιας υγιεινής καθημερινότητας. Χρησιμοποιείται εδώ και αιώνες στη μεσογειακή κουζίνα και έχει προσελκύσει έντονο επιστημονικό ενδιαφέρον για τα πολυφαινολικά και άλλα βιοδραστικά συστατικά του, όπως το καρνοσικό και το ροσμαρινικό οξύ, που έχουν μελετηθεί για τις αντιοξειδωτικές τους ιδιότητες. Παράλληλα, μικρές ανθρώπινες μελέτες έχουν διερευνήσει πιθανή επίδραση του δενδρολίβανου στη μνήμη και τη γνωστική λειτουργία, ενώ η προσθήκη εκχυλισμάτων του στο μαγείρεμα του κρέατος έχει βρεθεί ότι μπορεί να περιορίζει τον σχηματισμό ορισμένων ετεροκυκλικών αμινών που παράγονται σε υψηλές θερμοκρασίες.

Αντίστοιχα, η λουίζα έχει μακρά παράδοση χρήσης, κυρίως ως αφέψημα, και αποτελεί αντικείμενο σύγχρονης έρευνας χάρη σε συστατικά όπως η βερμπασκοσίδη, που παρουσιάζει αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη δράση σε πειραματικά μοντέλα. Τα πιο ενδιαφέροντα μέχρι σήμερα ανθρώπινα δεδομένα αφορούν τον ύπνο: δύο τυχαιοποιημένες μελέτες έχουν δείξει βελτίωση δεικτών ποιότητας του ύπνου μετά τη λήψη εκχυλίσματος λουίζας, αν και τα δεδομένα παραμένουν περιορισμένα και αφορούν συγκεκριμένα εκχυλίσματα και δοσολογίες. Η δημοφιλής χρήση της για αδυνάτισμα, αντίθετα, δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί αποδεδειγμένο «λιποδιαλυτικό» βότανο. Ακόμη και όταν μελετάται σε σχέση με το βάρος ή μεταβολικούς δείκτες, τα διαθέσιμα δεδομένα αφορούν συγκεκριμένα σκευάσματα και όχι απλώς ένα φλιτζάνι λουίζα. Η παράδοση, επομένως, μπορεί να μας δείχνει ενδιαφέρουσες κατευθύνσεις για την έρευνα, δεν πρέπει όμως να μετατρέπεται αυτόματα σε θεραπευτικό ισχυρισμό.

«Φυσικό» δεν σημαίνει ακίνδυνο
Ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη παγίδα της σύγχρονης επιστροφής στα βότανα. Η λέξη «φυσικό» δημιουργεί συχνά μια ψευδή αίσθηση ασφάλειας. Τα φυτά, όμως, περιέχουν βιοδραστικές ουσίες και επομένως μπορούν να έχουν δράση, ανεπιθύμητες ενέργειες αλλά και αλληλεπιδράσεις με φάρμακα. Αυτό γίνεται ακόμη σημαντικότερο όταν μιλάμε για συμπυκνωμένα εκχυλίσματα και όχι για ένα απλό αφέψημα. Η σωστή ερώτηση, επομένως, δεν είναι «είναι φυσικό;», αλλά «τι ακριβώς είναι, σε ποια ποσότητα, για ποιον άνθρωπο και με ποια επιστημονικά δεδομένα;» και η καθοδήγηση ειδικού είναι απαραίτητη.

Η παράδοση δεν χρειάζεται ούτε εξιδανίκευση ούτε απόρριψη
Η ελληνική παράδοση μάς έχει αφήσει έναν πραγματικά πλούσιο βοτανικό πλούτο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να επιστρέψουμε άκριτα σε ό,τι χρησιμοποιούσαν οι προηγούμενες γενιές. Σημαίνει, ωστόσο, ότι μπορούμε να ξαναδούμε αυτή τη γνώση με τα σημερινά εργαλεία. Άλλωστε, η γυναικεία υγεία δεν είναι μια συλλογή από «μυστικά» που πρέπει να ανακαλύψουμε, αλλά ένα σύνθετο πεδίο όπου η διατροφή, η κίνηση, ο ύπνος, η πρόληψη, η ψυχική και κοινωνική ευεξία και, όταν χρειάζεται, η φαρμακευτική ή άλλη ιατρική παρέμβαση λειτουργούν συμπληρωματικά. Τα βότανα μπορούν να έχουν τη θέση τους μέσα σε αυτή την εικόνα, όχι ως μαγικές λύσεις ή υποκατάστατα της ιατρικής φροντίδας, αλλά ως ένα κομμάτι της σχέσης μας με τη φύση που αξίζει να γνωρίζουμε καλύτερα.

Και το πιο ενδιαφέρον σημείο συνάντησης της παράδοσης με τη σύγχρονη επιστήμη είναι να μην πετάξουμε τη γνώση του παρελθόντος, αλλά ούτε και να τη θεωρήσουμε αυτομάτως αλήθεια. Να κρατήσουμε την παράδοση ως αφετηρία και την επιστήμη ως φίλτρο.

Πηγές
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7114003/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21630133/
https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory-overview/herbal-medicinal-products
https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/chamomillae-romanae-flos
https://health.ec.europa.eu/medicinal-products/product-types/herbal-medicinal-products_en
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38474625/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29682318/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29698776/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38794761/