Τι μας έμαθαν οι παλιότερες γενιές για τη μακροζωία και τι επιβεβαιώνει η επιστήμη

Για πολλές προηγούμενες γενιές, η Μεσογειακή διατροφή δεν ήταν «διατροφή» με τη σημερινή έννοια. Δεν υπήρχαν εφαρμογές για την καταγραφή των γευμάτων, στόχοι για γραμμάρια πρωτεΐνης ή λίστες με superfoods. Υπήρχαν όσπρια, λαχανικά και φρούτα εποχής, ψωμί, ελαιόλαδο, ψάρια όταν υπήρχαν διαθέσιμα, λίγο κρέας, ξηροί καρποί και φαγητό μαγειρεμένο στο σπίτι. Παράλληλα, η καθημερινότητα περιλάμβανε περισσότερη φυσική κίνηση, λιγότερες ώρες ξαπλωμένοι στον καναπέ ή σε οθόνες, επαφή με τη φύση και, κυρίως, περισσότερη κοινωνική επαφή: τα γεύματα ήταν συχνά μια συλλογική υπόθεση και η παρέα αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής.

Χωρίς να εξιδανικεύει το παρελθόν, η σύγχρονη επιστήμη της μακροζωίας εξετάζει σήμερα αν πίσω από αυτόν τον τρόπο ζωής κρύβονται συνήθειες που μπορούν πράγματι να συμβάλουν στην υγεία και την υγιή γήρανση. Είναι, άλλωστε, μια προσέγγιση που συζητάμε συχνά και στην κοινότητα του Create Health και που θα αποτελέσει ξεχωριστό κεφάλαιο στην 1η Ημερίδα του Create Health, «Η Επιστήμη της Γυναικείας Υγείας και Μακροζωίας», που έρχεται στις 11 Οκτωβρίου. Από τα όσπρια και το ελαιόλαδο μέχρι το περπάτημα, την κοινωνικότητα και τα γεύματα με παρέα, τι από όσα χαρακτήριζαν την παραδοσιακή Μεσογειακή ζωή επιβεβαιώνει σήμερα η επιστήμη και τι αξίζει να ξαναφέρουμε στην καθημερινότητά μας;

Η Μεσογειακή διατροφή δεν είναι μόνο τροφή – είναι ένα μοτίβο
Ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα είναι ίσως ότι δεν υπάρχει ένα «μαγικό» τρόφιμο μακροζωίας. Η αξία βρίσκεται στο συνολικό διατροφικό μοτίβο. Μια νέα συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 54 μελετών κοόρτης, με περισσότερους από 1,8 εκατομμύρια συμμετέχοντες, επιβεβαιώνει ότι η μεγαλύτερη προσήλωση στη Μεσογειακή διατροφή συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο θανάτου από όλες τις αιτίες. Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι κάθε επιπλέον μονάδα σε έναν δείκτη προσήλωσης στη Μεσογειακή διατροφή συνδεόταν με περίπου 4% χαμηλότερο κίνδυνο θνησιμότητας. Το ενδιαφέρον είναι ότι το μοντέλο αυτό δεν βασίζεται στην τελειότητα. Βασίζεται στη συχνότητα και στη συνολική ισορροπία: περισσότερα φυτικά τρόφιμα, όσπρια, λαχανικά, φρούτα, δημητριακά και ξηροί καρποί, ελαιόλαδο ως βασικό λίπος, ψάρια και θαλασσινά και μικρότερη παρουσία κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος και υπερεπεξεργασμένων τροφίμων. Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε το «μυστικό» της μακροζωίας σε ένα συστατικό. Χρειάζεται να κοιτάξουμε το πιάτο συνολικά.

Οι άνθρωποι που ζούσαν έτσι δεν «έκαναν fitness»
Ίσως αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της παραδοσιακής ζωής. Οι παλαιότερες γενιές δεν έκαναν απαραίτητα οργανωμένη άσκηση. Κινούνταν επειδή η ζωή τους απαιτούσε κίνηση: περπατούσαν, ανέβαιναν σκάλες και ανηφόρες, καλλιεργούσαν τη γη, έκαναν χειρωνακτικές δουλειές, μετακινούνταν με τα πόδια. Η περίπτωση της Ικαρίας είναι χαρακτηριστική. Σε μελέτη 71 ανθρώπων ηλικίας 90 ετών και άνω, το 71,8% εμφάνιζε μέτρια ή υψηλά επίπεδα σωματικής δραστηριότητας. Η κίνηση συνδεόταν κυρίως με το περπάτημα και τις αγροτικές δραστηριότητες και εδώ υπάρχει ένα μάθημα που ταιριάζει απόλυτα στη σύγχρονη πραγματικότητα: η υγεία δεν χτίζεται μόνο μέσα σε ένα γυμναστήριο. Μερικές φορές χτίζεται με το να σηκωθούμε από την καρέκλα, να περπατήσουμε μέχρι το κατάστημα, να χρησιμοποιήσουμε τις σκάλες ή να κάνουμε περισσότερα μικρά διαλείμματα κίνησης μέσα στην ημέρα.

Το τραπέζι ήταν και κοινωνικός χώρος
Στην παραδοσιακή Μεσογειακή ζωή, το γεύμα ήταν συχνά μια κοινωνική πράξη και αυτό δεν είναι απλώς μια ρομαντική εικόνα του παρελθόντος. Στη μελέτη των ανθρώπων 90+ στην Ικαρία, το 77,9% ανέφερε καθημερινές κοινωνικές επαφές. Οι ερευνητές καταγράφουν επίσης υψηλό επίπεδο οικογενειακής αλληλεγγύης και συμμετοχής σε κοινωνικές εκδηλώσεις. Σε μια άλλη μελέτη της Ικαρίας (Ikaria Study) του Πανεπιστημίου Αθηνών, οι πολύ ηλικιωμένοι συμμετέχοντες εμφάνιζαν συχνή κοινωνικοποίηση, καθημερινή σωματική δραστηριότητα και διατροφικές συνήθειες που χαρακτηρίζονταν γενικά ως υγιεινές. Οι ερευνητές, ωστόσο, τονίζουν ότι η μακροζωία είναι σύνθετο φαινόμενο και δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα. Αυτό ίσως είναι και το πιο σημαντικό σημείο: η μακροζωία δεν είναι μόνο θέμα του τι βάζουμε στο πιάτο.

Και όμως, δεν ήταν όλα καλύτερα «τότε»
Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση: δεν έχει νόημα να εξιδανικεύσουμε το παρελθόν. Οι άνθρωποι προηγούμενων γενεών αντιμετώπιζαν περισσότερες στερήσεις, σκληρότερη σωματική εργασία και σαφώς λιγότερες δυνατότητες πρόληψης και ιατρικής φροντίδας. Ούτε μπορούμε να πούμε ότι όποιος ζούσε σε ένα ελληνικό χωριό και έτρωγε όσπρια θα ζούσε μέχρι τα 100. Ακόμη και στην Ικαρία, η εικόνα δεν είναι τόσο «τέλεια» όσο συχνά παρουσιάζεται. Στη μελέτη των ανθρώπων 90+, η προσήλωση στη Μεσογειακή διατροφή χαρακτηρίστηκε καλή αλλά όχι εξαιρετική, με τους ερευνητές να σημειώνουν ότι τα αποτελέσματα για τη διατροφή ήταν λιγότερο πειστικά από εκείνα για την κοινωνική ζωή και τη σωματική δραστηριότητα. Και αυτό κάνει το παράδειγμα ακόμη πιο ενδιαφέρον, αφού μπορεί να μη χρειάζεται να αντιγράψουμε το παρελθόν. Χρειάζεται, ωστόσο, να διασώσουμε ό,τι είχε αξία από αυτό.

Τι μπορούμε να πάρουμε μαζί μας στο 2026;
Σίγουρα όχι μια ακόμη λίστα με απαγορεύσεις και «superfoods», αλλά μερικές απλές αρχές:

Να κάνουμε τη φυτική τροφή καθημερινή βάση. Όσπρια, λαχανικά, φρούτα, δημητριακά ολικής άλεσης, ξηροί καρποί και σπόροι δεν χρειάζεται να είναι «διατροφικός στόχος». Μπορούν απλώς να είναι μέρος της κανονικής μας κουζίνας.

Να χρησιμοποιούμε το ελαιόλαδο ως βασικό λίπος, χωρίς όμως να ξεχνάμε ότι η ποσότητα εξακολουθεί να έχει σημασία.

Να ξαναβάλουμε την κίνηση στη ζωή μας. Όχι μόνο άσκηση, αλλά περπάτημα, σκάλες, δουλειές, μικρά διαλείμματα από την καρέκλα.

Να τρώμε περισσότερο με ανθρώπους και λιγότερο μόνοι μπροστά σε μια οθόνη.

Να βλέπουμε τη μακροζωία ως ευζωία. Ο στόχος δεν είναι απλώς να προσθέσουμε χρόνια στη ζωή, αλλά να διατηρήσουμε όσο γίνεται περισσότερα χρόνια με λειτουργικότητα, ενέργεια, αυτονομία και καλή ποιότητα ζωής.

Η μακροζωία δεν βρίσκεται μόνο σε ένα πιάτο
Η σύγχρονη επιστήμη μάς βοηθά να δούμε κάτι που οι προηγούμενες γενιές μάλλον γνώριζαν εμπειρικά: η υγεία δεν χτίζεται με μία μεμονωμένη επιλογή. Χτίζεται από πολλά μικρά πράγματα που επαναλαμβάνονται για χρόνια. Τι τρώμε, πόσο κινούμαστε, πώς κοιμόμαστε, πώς διαχειριζόμαστε το στρες, αν έχουμε ανθρώπους γύρω μας, αν παραμένουμε ενεργοί και συνδεδεμένοι με την κοινωνική μας ζωή, αν φροντίζουμε την υγεία μας προληπτικά.

Γι’ αυτό και η συζήτηση για τη Μεσογειακή παράδοση έχει σήμερα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γυναικεία υγεία. Ειδικά μετά τα 40, η περίοδος της περιεμμηνόπαυσης και στη συνέχεια της εμμηνόπαυσης φέρνει μια σειρά από φυσιολογικές αλλαγές που επηρεάζουν περισσότερες πλευρές της υγείας απ’ ό,τι μόνο τον εμμηνορροϊκό κύκλο. Οι ορμονικές μεταβολές συνδέονται με αλλαγές στον ύπνο, στη σύσταση και τη μυϊκή μάζα του σώματος, στην οστική και καρδιαγγειακή υγεία, αλλά και στην ενέργεια και την ψυχική ευεξία. Ακριβώς γι’ αυτό, οι συνήθειες του τρόπου ζωής αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε αυτή τη φάση. Η επαρκής και ποιοτική διατροφή, η καθημερινή κίνηση, η διατήρηση της μυϊκής μάζας, ο καλός ύπνος, η κοινωνική σύνδεση και η πρόληψη δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Αποτελούν κομμάτια της ίδιας εικόνας και μπορούν να στηρίξουν τη γυναίκα όχι μόνο στη μετάβαση της εμμηνόπαυσης, αλλά και στη μακροπρόθεσμη υγεία και λειτουργικότητά της.

Και εδώ η παραδοσιακή Μεσογειακή ζωή αποκτά ένα ενδιαφέρον σύγχρονο νόημα. Όχι επειδή οι προηγούμενες γενιές γνώριζαν την επιστημονική σημασία της εμμηνόπαυσης ή ακολουθούσαν κάποιο συγκεκριμένο «πρωτόκολλο» μακροζωίας, αλλά επειδή πολλές από τις καθημερινές τους συνήθειες –η απλή και με ποικιλία διατροφή, η κίνηση μέσα στην ημέρα, τα γεύματα με παρέα και η στενή κοινωνική ζωή– είναι σήμερα αντικείμενο συστηματικής μελέτης ως παράγοντες που μπορούν να υποστηρίξουν την υγιή γήρανση.

Δεν χρειάζεται να γυρίσουμε πίσω στον τρόπο ζωής των παππούδων μας. Μπορούμε όμως να πάρουμε από εκείνον ό,τι άντεξε στον χρόνο και να το συνδυάσουμε με όσα γνωρίζουμε σήμερα.

Αυτή ακριβώς είναι και η φιλοσοφία της 1ης δια ζώσης ημερίδας του Create Health «Η Επιστήμη της Γυναικείας Υγείας και Μακροζωίας», που θα πραγματοποιηθεί στις 11 Οκτωβρίου στο Impact Hub Athens. (εγγραφή εδώ)

Η ημερίδα φέρνει στο ίδιο τραπέζι την ιατρική, τη διατροφή, το lifestyle, την πρόληψη και τη Μεσογειακή παράδοση, με στόχο όχι απλώς να μιλήσει για το πόσα χρόνια θα ζήσουμε, αλλά κυρίως για το πώς θα ζήσουμε αυτά τα χρόνια.

Στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται και η ομιλία «Από το Τραπέζι στη Μακροζωία: Τι αξίζει να κρατήσουμε από την παραδοσιακή Μεσογειακή ζωή και τι μας λέει σήμερα η επιστήμη», μαζί με θεματικές γύρω από το Lifestyle Medicine και τη γυναικεία μακροζωία, τη φύση και τα ελληνικά βότανα, αλλά και τη μετάβαση από τη μακροζωία στην ευζωία.

Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να ζήσουμε απλώς περισσότερο. Είναι να παραμείνουμε όσο γίνεται περισσότερο υγιείς, λειτουργικές, ενεργές και συνδεδεμένες με τη ζωή.

Πηγές
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41930792/
https://www.mdpi.com/1660-4601/18/12/6602
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0899900726000973
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa1800389
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34205297/
https://journals.plos.org/plosmedicine/article?id=10.1371/journal.pmed.1000316
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31885554/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32682573/