Gut–brain axis: Πώς το έντερο επηρεάζει τη διάθεση

Για χρόνια αντιμετωπίζαμε το έντερο ως ένα παθητικό όργανο πέψης, η σύγχρονη επιστήμη, όμως, είναι ξεκάθαρη: το έντερο συμμετέχει ενεργά στη ρύθμιση της διάθεσης, του άγχους και της γνωστικής λειτουργίας. Ο άξονας εντέρου–εγκεφάλου (gut–brain axis) περιγράφει ένα σύνθετο, αμφίδρομο σύστημα επικοινωνίας που βασίζεται σε νευρικά, ορμονικά, ανοσολογικά και μεταβολικά σήματα κι όταν αυτός ο άξονας λειτουργεί σωστά, η ψυχική ανθεκτικότητα ενισχύεται, ενώ όταν απορρυθμίζεται, η διάθεση πληρώνει το τίμημα. Ιδιαίτερα στην περίοδο της εμμηνόπαυσης, οι ορμονικές διακυμάνσεις μπορούν να επηρεάσουν τον άξονα εντέρου–εγκεφάλου, καθιστώντας τη φροντίδα του εντέρου σημαντική όχι μόνο για την πέψη, αλλά και για τη διατήρηση της ψυχικής και γνωστικής ευεξίας

Πώς επικοινωνούν έντερο και εγκέφαλος
Η σύνδεση ανάμεσα στα δύο όργανα δεν είναι καθόλου αφηρημένη όπως ίσως νομίζετε, ούτε λέμε ότι το έντερο είναι ο δεύτερος εγκέφαλος χαριτολογώντας. Το πνευμονογαστρικό νεύρο λειτουργεί σαν αυτοκινητόδρομος πληροφορίας, ενώ το ανοσοποιητικό σύστημα και οι ορμόνες λειτουργούν ως χημικοί αγγελιοφόροι. Καθοριστικό ρόλο παίζει το εντερικό μικροβίωμα, το οποίο παράγει νευροδραστικές ουσίες και μεταβολίτες που μπορούν να επηρεάσουν άμεσα τη λειτουργία του εγκεφάλου. Ανασκοπήσεις δείχνουν ότι αλλαγές στο μικροβίωμα συνδέονται με μεταβολές στη συμπεριφορά, στο άγχος και στην καταθλιπτική διάθεση με μικροβιακά στελέχη να παράγουν ουσίες, που επηρεάζουν άμεσα τη διάθεση και την αντίληψη του στρες. Μέσω της ρύθμισης της φλεγμονής, το μικροβίωμα μπορεί να μειώσει ή να ενισχύσει την αντίδραση του εγκεφάλου στο στρες και την καταθλιπτική διάθεση.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία είναι ότι περίπου το 90% της σεροτονίνης παράγεται στο έντερο. Αν και η σεροτονίνη του εντέρου δεν περνά άμεσα στον εγκέφαλο, επηρεάζει έμμεσα τη διάθεση μέσω νευρικών και ανοσολογικών μηχανισμών. Επιπλέον, συγκεκριμένα βακτήρια συμμετέχουν στη ρύθμιση της GABA και της ντοπαμίνης, ουσιών κρίσιμων για τη χαλάρωση, τη συγκέντρωση και το αίσθημα ανταμοιβής. Μελέτες δείχνουν, μάλιστα, ότι άτομα με διαταραχές άγχους ή κατάθλιψης εμφανίζουν συχνά διαφορετική μικροβιακή σύσταση σε σχέση με υγιή άτομα.

Τι συμβαίνει με τη φλεγμονή
Όταν το έντερο χάνει την ακεραιότητά του, επιτρέπεται η διέλευση φλεγμονωδών ουσιών στην κυκλοφορία του αίματος. Αυτή η χαμηλόβαθμη, χρόνια φλεγμονή επηρεάζει τον εγκέφαλο και έχει συσχετιστεί με κόπωση, ευερεθιστότητα και μειωμένη ψυχική ανθεκτικότητα. Κι επειδή δεν μιλάμε για οξεία νόσο αλλά για μια διαρκή «υπόκωφη» κατάσταση, συνήθως περνάει απαρατήρητη, ωστόσο αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τα ερεθίσματα. Η σχέση φλεγμονής–διάθεσης θεωρείται πλέον κεντρική στη σύγχρονη ψυχονευροανοσολογία.

Εμμηνόπαυση: Όταν ο άξονας γίνεται πιο ευάλωτος
Η περιεμμηνόπαυση και η εμμηνόπαυση φέρνουν σημαντικές ορμονικές μεταβολές που επηρεάζουν άμεσα το έντερο και τη μικροβιακή ισορροπία του. Η πτώση των οιστρογόνων αλλάζει τη σύσταση του μικροβιώματος, μειώνοντας την ποικιλία ωφέλιμων βακτηρίων και αυξάνοντας τη φλεγμονώδη επιβάρυνση, διαδικασία που συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο μεταβολικών και καρδιαγγειακών προβλημάτων. Το λεγόμενο οιστροβολώμα, δηλαδή το σύνολο των βακτηρίων που συμμετέχουν στον μεταβολισμό των οιστρογόνων, όταν απορρυθμίζεται, επιδεινώνει τις διακυμάνσεις διάθεσης, την ένταση του άγχους και τη γνωστική κόπωση. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές γυναίκες αναφέρουν «ψυχική αστάθεια» χωρίς εμφανή ψυχολογική αιτία – το βιολογικό υπόβαθρο είναι υπαρκτό. Επιπλέον, οι αλλαγές στη μικροβιακή ισορροπία μπορούν να επηρεάσουν την παραγωγή νευροδιαβιβαστών όπως η σεροτονίνη και η GABA, καθιστώντας τον άξονα εντέρου–εγκεφάλου ιδιαίτερα ευάλωτο σε αυτή τη φάση της ζωής.

Διατροφή και μικροβίωμα: Πρακτική παρέμβαση
Όπως είναι γνωστό κι έχει αποδειχτεί επιστημονικά, η ποιότητα της διατροφής καθορίζει ποια μικρόβια επιβιώνουν και κυριαρχούν στο έντερο. Διατροφικά πρότυπα πλούσια σε φυτικές ίνες, πολυφαινόλες, ω-3 λιπαρά και προβιοτικές τροφές (π.χ. γιαούρτι, κεφίρ, λάχανο τουρσί) ευνοούν την παραγωγή βραχείας αλύσου λιπαρών οξέων (SCFA) και άλλων αντιφλεγμονωδών μεταβολιτών, οι οποίοι μειώνουν τη φλεγμονή και υποστηρίζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου. Αντίθετα, η υπερβολική ζάχαρη, τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και η κορεσμένη λιπαρά οδηγούν σε δυσβίωση, αυξάνοντας τη φλεγμονή και επηρεάζοντας αρνητικά διάθεση, συγκέντρωση και ενέργεια. Μελέτες δείχνουν ότι στο πλαίσιο εμμηνόπαυσης, μικρές αλλά συστηματικές αλλαγές στη διατροφή μπορούν να βελτιώσουν τόσο γαστρεντερικά όσο και ψυχικά συμπτώματα, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα του άξονα εντέρου–εγκεφάλου.

Συμπληρώματα και ο ρόλος του Α-λιποϊκού οξέος
Τα συμπληρώματα δεν είναι πανάκεια, αλλά σε σωστό πλαίσιο έχουν ρόλο. Προβιοτικά και πρεβιοτικά μπορούν να στηρίξουν τη μικροβιακή ισορροπία, ιδιαίτερα σε περιόδους στρες ή ορμονικής μετάβασης, ενώ το Α-λιποϊκό οξύ ξεχωρίζει ως ισχυρό αντιοξειδωτικό με δράση στη φλεγμονή, στη μιτοχονδριακή λειτουργία και στον μεταβολισμό του σακχάρου. Σε συνδυασμό με διατροφή βασισμένη σε ολόκληρες υπερτροφές, μπορεί να υποστηρίξει εγκεφαλικές λειτουργίες, καρδιαγγειακή υγεία και μεταβολική σταθερότητα -παράγοντες που συνδέονται άμεσα με τη διάθεση, ιδιαίτερα στην εμμηνόπαυση. Ταιριάζει, λοιπόν, όχι ως «μαγική λύση», αλλά ως μέρος μιας συνολικής στρατηγικής.

Εν ολίγοις, ο άξονας εντέρου–εγκεφάλου αποδομεί την παλιά διάκριση ανάμεσα στο «σωματικό» και το «ψυχικό». Η διάθεση δεν είναι μόνο θέμα σκέψης, αλλά αποτέλεσμα βιολογικών διεργασιών στις οποίες το έντερο παίζει πρωταγωνιστικό ρόλο και η φροντίδα του δεν είναι μόδα, αλλά ουσιαστική παρέμβαση, ειδικά σε φάσεις ζωής όπως η εμμηνόπαυση, όπου όλα τα συστήματα δοκιμάζονται ταυτόχρονα.

Πηγές
https://www.mdpi.com/2072-6643/17/21/3350
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40303511
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40868087
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30467770/
https://brieflands.com/journals/jrps/articles/147102